Patiënten die voorafgaand aan een operatie voor lumbale wervelkanaalstenose fysiotherapie kregen, rapporteerden na één jaar gunstigere herstelresultaten dan patiënten die zowel vóór als na de operatie fysiotherapie volgden. Dat blijkt uit een grote Zweedse registerstudie onder 7.969 patiënten, gepubliceerd op 7 november 2026 in het wetenschappelijke tijdschrift Physical Therapy. De resultaten suggereren dat fysiotherapie vóór een operatie een belangrijke plaats kan hebben binnen het behandeltraject. Tegelijkertijd plaatsen de onderzoekers vraagtekens bij het standaard aanbieden van aanvullende fysiotherapie na de operatie. Het onderzoek toont echter geen oorzakelijk verband aan.
Grote Zweedse studie vergelijkt vier behandeltrajecten
Lumbale wervelkanaalstenose is een veelvoorkomende oorzaak van rug- en beenklachten, vooral bij oudere volwassenen. Door een vernauwing van het wervelkanaal kunnen zenuwstructuren onder druk komen te staan.
Kenmerkende klachten zijn pijn, een zwaar of vermoeid gevoel in de benen en beperkingen bij staan en lopen. Veel patiënten ervaren verlichting wanneer zij gaan zitten of de onderrug buigen. Dit klachtenpatroon wordt ook wel neurogene claudicatio genoemd.
Wanneer conservatieve behandeling onvoldoende resultaat oplevert en de beperkingen ernstig blijven, kan een operatie worden overwogen. Daarbij wordt doorgaans geprobeerd de druk op de zenuwstructuren te verminderen.
Fysiotherapie kan op verschillende momenten onderdeel zijn van het behandeltraject. Sommige patiënten krijgen begeleiding voordat tot een operatie wordt besloten. Anderen volgen fysiotherapie terwijl zij op de operatie wachten. Daarnaast kan na de operatie fysiotherapeutische begeleiding worden aangeboden.
Tot nu toe is onvoldoende duidelijk welke combinatie van deze behandelvormen de beste langetermijnresultaten oplevert.
Onderzoekers van onder andere Linköping University en de University of Gothenburg onderzochten daarom hoe het moment waarop fysiotherapie wordt aangeboden samenhangt met het herstel na een operatie.
Voor de analyse gebruikten zij gegevens uit het Swedish National Spine Surgery Registry, een landelijk operatieregister met een geschatte dekking van 95 procent van de Zweedse wervelkolomchirurgie.
De studie omvatte 7.969 patiënten die tussen 2021 en 2023 waren geopereerd vanwege lumbale wervelkanaalstenose.
Vier groepen met verschillende fysiotherapeutische begeleiding
De onderzoekers verdeelden de patiënten op basis van de door hen gerapporteerde fysiotherapeutische zorg in vier groepen.
De eerste groep had uitsluitend vóór de operatie fysiotherapie gekregen. De tweede groep kreeg alleen na de operatie fysiotherapie. De derde groep ontving zowel vóór als na de operatie fysiotherapeutische begeleiding. De vierde groep rapporteerde geen fysiotherapie rond het operatietraject.
Vervolgens vergeleken de onderzoekers het herstel één jaar na de operatie.
Daarbij werd niet alleen gekeken naar pijnvermindering, maar ook naar verschillende andere uitkomsten die voor patiënten belangrijk zijn.
De onderzoekers beoordeelden onder meer rugpijn en beenpijn, beperkingen in het dagelijks functioneren, loopfunctie, gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven, algemene gezondheid en het gebruik van pijnmedicatie.
Daarnaast werden gegevens over heroperaties, tevredenheid met het operatieresultaat en ervaren betrokkenheid bij de besluitvorming meegenomen.
Met statistische analyses onderzochten de wetenschappers in hoeverre de verschillende fysiotherapeutische behandeltrajecten samenhingen met deze uitkomsten.
Betere resultaten bij uitsluitend preoperatieve fysiotherapie
Een van de opvallendste resultaten was dat patiënten die alleen vóór de operatie fysiotherapie hadden ontvangen, na één jaar op de onderzochte uitkomstmaten gunstiger scoorden dan patiënten die zowel vóór als na de operatie fysiotherapie kregen.
De onderzoekers vonden ook een grotere kansverhouding voor het bereiken van een klinisch betekenisvolle verbetering of een voor de patiënt aanvaardbare gezondheidstoestand.
De oddsratio’s lagen tussen 1,39 en 1,56.
Een oddsratio van 1,39 betekent dat de verhouding tussen het wel en niet bereiken van de betreffende uitkomst 39 procent hoger lag dan in de vergelijkingsgroep. Het betekent niet dat 39 procent meer patiënten daadwerkelijk een goed herstel bereikten.
De resultaten bleven zichtbaar na statistische correctie voor verschillende patiëntkenmerken.
Volgens de onderzoekers ondersteunt dit de gedachte dat fysiotherapie vóór een operatie mogelijk een belangrijke bijdrage kan leveren aan de voorbereiding op het herstel.
Toch is voorzichtigheid nodig bij deze interpretatie.
De studie is observationeel. De onderzoekers hebben patiënten niet willekeurig toegewezen aan de verschillende behandeltrajecten. Daardoor kan niet worden vastgesteld of het verschil in herstel daadwerkelijk door de fysiotherapie werd veroorzaakt.
Het is bijvoorbeeld mogelijk dat patiënten die na de operatie opnieuw fysiotherapie nodig hadden, gemiddeld ernstigere klachten of meer beperkingen ervoeren.
Patiënten met uitsluitend postoperatieve fysiotherapie herstelden minder gunstig
Ook de resultaten van patiënten die uitsluitend na de operatie fysiotherapie kregen, waren opvallend.
Deze patiënten rapporteerden na één jaar gemiddeld meer pijn, een minder goede loopfunctie en een lagere gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven dan patiënten die zowel vóór als na de operatie fysiotherapie ontvingen.
Ook de verbetering in beperkingen en loopfunctie was in deze groep geringer.
De kansverhouding voor het bereiken van een klinisch aanvaardbare uitkomst was lager.
Voor rugpijn bedroeg de oddsratio 0,83 en voor beenpijn 0,78. Voor beperkingen in het dagelijks functioneren was de oddsratio eveneens 0,83.
Dat betekent dat deze groep minder vaak een gunstige uitkomst bereikte in verhouding tot het aantal patiënten dat die uitkomst niet bereikte.
Maar ook hier geldt dat de gevonden verschillen geen bewijs vormen dat postoperatieve fysiotherapie negatieve gevolgen heeft.
Een waarschijnlijk relevante verklaring is dat patiënten met meer klachten of een problematisch herstel juist vaker naar een fysiotherapeut worden verwezen.
Wanneer een patiënt na een operatie moeite blijft houden met lopen, spierzwakte ervaart of onvoldoende vooruitgaat, kan dat immers aanleiding zijn om extra begeleiding aan te bieden.
De fysiotherapie is in zo’n situatie mogelijk een gevolg van het moeizame herstel, in plaats van de oorzaak ervan.
Dit wordt in wetenschappelijk onderzoek ook wel confounding by indication genoemd.
Is fysiotherapie na een stenoseoperatie overbodig?
De resultaten roepen de vraag op of standaard fysiotherapeutische begeleiding na een operatie voor wervelkanaalstenose noodzakelijk is.
De onderzoekers vonden weinig verschillen tussen patiënten die zowel vóór als na de operatie fysiotherapie kregen en patiënten die helemaal geen fysiotherapie rapporteerden.
Daarbij merken zij op dat de groep zonder fysiotherapie relatief klein was. Deze vergelijking moet daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.
De onderzoekers concluderen dat aanvullende fysiotherapie na een operatie mogelijk niet voor iedere patiënt nodig is.
Dat is iets anders dan stellen dat postoperatieve fysiotherapie geen effect heeft.
Een patiënt die na de operatie zelfstandig kan mobiliseren, weinig beperkingen ervaart en zijn dagelijkse activiteiten geleidelijk hervat, heeft mogelijk voldoende aan instructies en een zelfstandig herstelprogramma.
Een andere patiënt kan juist veel begeleiding nodig hebben vanwege spierzwakte, bewegingsangst, aanhoudende pijn of beperkingen in het lopen.
De Zweedse studie ondersteunt daarom vooral het belang van een gerichte beoordeling van de individuele zorgbehoefte.
Het onderzoek biedt geen aanleiding om postoperatieve fysiotherapie bij alle patiënten achterwege te laten.
Wat betekent dit voor fysiotherapie vóór de operatie?
De resultaten vestigen opnieuw de aandacht op preoperatieve fysiotherapie.
Die kan gericht zijn op het verbeteren van de lichamelijke belastbaarheid, het behouden van spierkracht en het voorbereiden van de patiënt op de periode na de operatie.
Bij mensen met een lumbale wervelkanaalstenose zijn vooral de loopfunctie en het vermogen om dagelijkse activiteiten uit te voeren belangrijke aandachtspunten.
Veel patiënten bewegen minder omdat staan en lopen klachten veroorzaken. Daardoor kunnen conditie en spierkracht verder achteruitgaan.
Een fysiotherapeut kan samen met de patiënt beoordelen welke activiteiten nog mogelijk zijn en op welke manier de belastbaarheid verantwoord kan worden onderhouden of verbeterd.
Afhankelijk van de klachten kan daarbij worden gedacht aan fietsen, spierversterkende oefeningen voor de onderste extremiteiten en romp, functionele training en het oefenen van dagelijkse bewegingen.
Ook educatie kan een plaats hebben binnen de begeleiding. Patiënten kunnen informatie krijgen over het verwachte herstel, de opbouw van activiteiten na de operatie en het omgaan met pijn en beperkingen.
Het doel is niet uitsluitend om patiënten lichamelijk sterker te maken, maar ook om hen beter voor te bereiden op het herstelproces.
Wel is een belangrijk onderscheid nodig.
In de Zweedse studie werd gekeken naar patiënten die vóór de operatie fysiotherapie hadden ontvangen. Het onderzoek stelde niet vast dat al deze patiënten een specifiek en gestructureerd prehabilitatieprogramma volgden.
De fysiotherapie kan ook onderdeel zijn geweest van de gebruikelijke conservatieve behandeling voordat tot een operatie werd besloten.
Daarom kan uit deze studie niet worden geconcludeerd welk preoperatief trainingsprogramma het meest effectief is.
Nederlandse richtlijn uit 2026 ondersteunt gerichte voorbereiding
De bevindingen sluiten gedeeltelijk aan bij de Nederlandse richtlijn Ongeïnstrumenteerde wervelkolomchirurgie.
De module over preoperatieve adviezen en oefentherapie werd op 2 juni 2026 gepubliceerd.
Deze richtlijn adviseert om patiënten vóór een operatie informatie te geven over onder andere het bewegen na de ingreep, mobilisatie, pijnbestrijding en het uitvoeren van dagelijkse activiteiten.
Ook worden leefstijladviezen aanbevolen die gericht zijn op het verbeteren van het lichamelijk functioneren.
Voor patiënten met angstgerelateerde pijnklachten kan daarnaast een cognitief gedragsmatige aanpak worden overwogen.
De richtlijn adviseert om preoperatieve oefentherapie vooral te overwegen bij patiënten met een verhoogd risico op vertraagd herstel.
Daarbij kan de fysiotherapeut zich richten op het versterken van de spieren van benen en rug.
De wetenschappelijke onderbouwing voor deze specifieke oefentherapie wordt in de richtlijn nog als zeer onzeker beoordeeld.
Eerdere gerandomiseerde onderzoeken lieten wel kleine verbeteringen zien in pijn en functioneren, maar deze verschillen waren meestal niet klinisch relevant.
De nieuwe Zweedse registerstudie levert aanvullende informatie, maar verandert deze bewijskracht niet automatisch. Daarvoor is onderzoek nodig waarin preoperatieve behandelprogramma’s rechtstreeks met andere behandelstrategieën worden vergeleken.
Nederlandse aanbevelingen voor fysiotherapie na de operatie
Ook voor de postoperatieve fase bestaan Nederlandse aanbevelingen.
De richtlijnmodule Postoperatieve oefentherapie stenose uit 2017 stelt dat directe verwijzing naar fysiotherapie na een stenoseoperatie in de meeste gevallen niet nodig is.
Een verwijzing kan wel worden overwogen wanneer patiënten na ongeveer zes weken nog klachten hebben, hun oude functioneringsniveau niet hebben bereikt of bewegingsarmoede en bewegingsangst ervaren.
Deze aanbeveling is gebaseerd op beperkt wetenschappelijk bewijs en is specifiek gericht op patiënten die een operatie voor stenose zonder fusie hebben ondergaan.
De Zweedse studie sluit aan bij het uitgangspunt dat postoperatieve fysiotherapie niet automatisch voor iedereen noodzakelijk is.
Tegelijkertijd biedt het onderzoek onvoldoende bewijs om bestaande verwijzingscriteria te veranderen.
De combinatie van beide bronnen ondersteunt vooral een persoonsgerichte aanpak, waarbij de behoefte aan fysiotherapie wordt bepaald door het verloop van het herstel en de aanwezige beperkingen.
Wat kan de fysiotherapeut hiermee in de praktijk?
De belangrijkste praktische betekenis van het onderzoek ligt in het beoordelen van de fysiotherapeutische zorg rond het gehele operatietraject.
Voorafgaand aan een operatie kan de fysiotherapeut in kaart brengen welke lichamelijke beperkingen aanwezig zijn en welke factoren het herstel mogelijk bemoeilijken.
Daarbij kan aandacht worden besteed aan de loopafstand, spierkracht, conditie, pijn, dagelijkse activiteiten en eventuele bewegingsangst.
Deze informatie kan helpen om behandeldoelen te formuleren en te bepalen welke begeleiding vóór de operatie zinvol is.
Daarnaast kan de patiënt worden voorbereid op het verwachte herstel.
Na de operatie is het belangrijk om opnieuw te beoordelen in hoeverre de patiënt zelfstandig functioneert.
Daarbij kunnen zowel objectieve metingen als patiëntgerapporteerde uitkomsten worden gebruikt.
Een patiënt die voldoende vooruitgaat, heeft mogelijk geen langdurige begeleide revalidatie nodig.
Wanneer het herstel achterblijft, kan gerichte fysiotherapie alsnog een belangrijke rol spelen.
Voor de fysiotherapeut betekent dit dat niet alleen de aanwezigheid van een operatie bepalend is voor behandeling, maar vooral de individuele beperkingen, het herstelverloop en de hulpvraag.
Grote onderzoeksgroep, maar belangrijke beperkingen
De omvang van de studie is een belangrijk sterk punt.
Met bijna 8.000 patiënten en gegevens uit een landelijk register geeft het onderzoek inzicht in de fysiotherapeutische zorg rond operaties voor lumbale wervelkanaalstenose.
Ook de brede selectie van uitkomstmaten is waardevol.
De onderzoekers keken niet uitsluitend naar pijn, maar ook naar functioneren, lopen, kwaliteit van leven en tevredenheid met de behandeling.
Toch kent het onderzoek belangrijke beperkingen.
Allereerst is er geen sprake van randomisatie. Patiënten die vóór, na of rondom de operatie fysiotherapie kregen, kunnen op verschillende punten van elkaar verschillen.
Hoewel statistische correcties werden uitgevoerd, kunnen niet-gemeten verschillen de resultaten hebben beïnvloed.
Daarnaast waren de gegevens over fysiotherapie gebaseerd op rapportages van patiënten.
Er is daardoor onvoldoende informatie over de exacte behandelinhoud, trainingsintensiteit, duur en frequentie van de fysiotherapeutische begeleiding.
De onderzoekers konden dus niet vaststellen welke oefeningen werden uitgevoerd en welke onderdelen eventueel verantwoordelijk waren voor betere uitkomsten.
Ook is niet duidelijk of patiënten met een moeizaam herstel vaker postoperatieve fysiotherapie kregen omdat hun herstel al achterbleef.
Verder werden de resultaten één jaar na de operatie beoordeeld. De studie geeft daardoor geen volledig beeld van de mogelijke voordelen van begeleiding in de eerste weken of maanden na de operatie.
Ten slotte is voorzichtigheid nodig bij het vertalen van Zweedse zorgtrajecten naar de Nederlandse situatie. Verwijzingsbeleid, organisatie van revalidatie en de inhoud van fysiotherapeutische begeleiding kunnen tussen landen verschillen.
Eerder onderzoek naar prehabilitatie laat wisselende resultaten zien
De nieuwe registerstudie staat niet op zichzelf.
In maart 2026 verscheen in Clinical Rehabilitation een systematische review naar prehabilitatie bij patiënten die een operatie voor lumbale wervelkanaalstenose ondergingen.
De onderzoekers analyseerden vijf gerandomiseerde studies met in totaal 466 deelnemers.
Daaruit kwamen aanwijzingen naar voren dat gestructureerde preoperatieve programma’s gunstige effecten kunnen hebben op onder andere pijn, functioneren, lopen en bepaalde aspecten van het herstel na een operatie.
Succesvolle programma’s bevatten regelmatig een combinatie van krachttraining, conditietraining, rompoefeningen en psychologische of gedragsmatige begeleiding.
De onderzoekers concludeerden echter dat de studies klein waren en sterk verschilden in opzet.
Ook was onvoldoende duidelijk welke afzonderlijke onderdelen van prehabilitatie verantwoordelijk waren voor de gevonden effecten.
De zekerheid van het bewijs bleef daardoor beperkt.
Deze bevindingen sluiten aan bij de conclusie van de nieuwe Zweedse studie dat fysiotherapie vóór de operatie mogelijk waardevol is, maar dat aanvullend onderzoek nodig blijft.
Meer aandacht voor het juiste moment van fysiotherapie
De resultaten van de Zweedse registerstudie laten zien dat de timing van fysiotherapie rond een operatie voor lumbale wervelkanaalstenose mogelijk relevant is voor het uiteindelijke herstel.
Patiënten die uitsluitend vóór de operatie fysiotherapie ontvingen, rapporteerden na één jaar gemiddeld gunstigere resultaten dan patiënten die ook daarna fysiotherapeutische begeleiding kregen.
De onderzoekers zien hierin een aanleiding om meer aandacht te besteden aan fysiotherapie vóór de operatie en kritisch te beoordelen voor welke patiënten aanvullende behandeling na de operatie nodig is.
Tegelijkertijd is het belangrijk om de bevindingen niet te sterk te interpreteren.
De studie bewijst niet dat preoperatieve fysiotherapie het betere herstel veroorzaakt. Ook toont het onderzoek niet aan dat postoperatieve fysiotherapie overbodig of minder effectief is.
Voor de Nederlandse fysiotherapiepraktijk onderstreept het onderzoek vooral het belang van een individueel afgestemd behandeltraject.
Door patiënten vóór een operatie gericht te beoordelen en waar nodig te begeleiden, kunnen fysiotherapeuten bijdragen aan een goede voorbereiding.
Na de operatie blijft het belangrijk om de voortgang te volgen en fysiotherapie aan te bieden wanneer daar een duidelijke functionele aanleiding voor bestaat.
De onderzoekers pleiten voor nieuwe gerandomiseerde studies die rechtstreeks vergelijken welke combinatie van preoperatieve en postoperatieve fysiotherapie de beste resultaten geeft.
Pas dan kan met meer zekerheid worden vastgesteld welke patiënten het meeste voordeel hebben van begeleiding vóór de operatie, na de operatie of gedurende het volledige traject.
Bronnen
Fors M, Öberg B, Enthoven P, Lundberg M, Schröder K, Lindbäck Y, Svensson J, Abbott A. Differential Postsurgery Outcomes Across Physical Therapy Care Pathways in Lumbar Spinal Stenosis Surgery: Analyses of a National Registry-Based Cohort. Physical Therapy. Gepubliceerd op 7 november 2026.
https://doi.org/10.1093/ptj/pzag125
Federatie Medisch Specialisten. Richtlijn Ongeïnstrumenteerde wervelkolomchirurgie, module Preoperatieve adviezen en oefentherapie. Gepubliceerd op 2 juni 2026.
https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/ongeinstrumenteerde_wervelkolomchirurgie/
Federatie Medisch Specialisten. Richtlijn Postoperatieve oefentherapie stenose. Gepubliceerd op 15 december 2017.
Heine P, et al. The effectiveness of prehabilitation on post-operative recovery from lumbar spinal stenosis surgery: a systematic review and intervention component analysis. Clinical Rehabilitation. 2026;40(7):906-923.
